काठमाडौं, भदौ १८ – पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वभर ‘एकान्त’ को अर्थ र मूल्यप्रति मानिसको दृष्टिकोण तीव्र रूपमा परिवर्तन हुँदै गएको छ। फिल्म, साहित्य, कला र सामाजिक जीवनमा समेत एक्लै बस्ने चाहना एउटा गम्भीर र वैकल्पिक जीवनशैलीका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

विम वेन्डर्सको २०२३ मा आएको चर्चित फिल्म ‘पर्फेक्ट डेज’ को पात्र टोकियोको सार्वजनिक शौचालय सफा गर्छ र अधिकांश समय एकान्तमा बिताउँछ। उसले बिरुवामा पानी हाल्छ, पुराना गीतहरू सुन्छ, पुस्तक पढ्छ र आफ्नो अन्तरतमसँग संवाद गर्छ। दर्शकहरूले फिल्मका सुरुवाती शान्त र एकान्त दृश्यलाई विशेष मन पराएका थिए।

यसले देखाउँछ – एकान्त अब कमजोरी होइन, चेतनाको विकल्प बन्दैछ।

एकान्तमाथिको साहित्यिक बहस

‘एकान्त’ अब केवल भावना होइन, बहसको विषय पनि बनेको छ। पछिल्ला वर्षमा थुप्रै चर्चित पुस्तकहरू एकान्त जीवनशैलीमाथि केन्द्रित भएर प्रकाशित भएका छन्। जस्तै:

• Solitude: The Science and Power of Being Alone
• Solo: Building a Remarkable Life of Your Own
• Single: Living a Complete Life on Your Own Terms — निकोला स्लासन
• Table for One — एम्मा ग्यानन

यी पुस्तकहरूमा एकान्तलाई डरको विषय होइन, आत्म–विकासको साधनका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

महामारीपछि एकान्तप्रति बदलिएको सोच

विशेषज्ञहरू भन्छन् – कोभिड–१९ महामारी यस सोचको महत्वपूर्ण मोड थियो। लामो समयसम्म घरमै बस्न बाध्य हुँदा धेरैले एक्लोपन (loneliness) र एकान्त (solitude) बीचको भिन्नता बुझ्न थाले।

• एक्लोपन = नचाहिँदो एक्लोपना, जुन पीडादायक हुन्छ।
• एकान्त = स्वेच्छाले रोजिएको, सृजनात्मक र लाभदायक एक्लोपना।

सन् २०२३ मा अमेरिकी सर्जन जनरल विवेक मूर्ती ले एक्लोपनमाथिको बहसलाई अघि बढाएका थिए भने मनोविज्ञ रोबर्ट कोप्लानले महामारीपछि मानिसमा एकान्तप्रतिको चासो बढेको बताएका छन्।

एकान्त र कला: शान्ति खोज्ने चित्रहरू

एकान्तको सौन्दर्य विगतदेखि नै कलाकारहरूको प्रिय विषय रहँदै आएको छ।

• जर्मन चित्रकार कास्पर डेविड फ्रिडरिकको Wanderer above the Sea of Fog मा कुहिरोको पहाड हेर्दै उभिएको एक्लो पात्रले शान्तिको खोजी देखाउँछ।
• अमेरिकी चित्रकार एडवर्ड होपरको Nighthawks मा एकै ठाउँमा बसेका पात्रहरूबीच संवादको अभावले भीडबीचको एकान्त देखाउँछ।

नयाँ पुस्ता र एकल जीवनको रोजाइ

पछिल्ला तथ्याङ्कहरूका अनुसार, जेन जेड र मिलेनियल्स पुस्ताबीच विवाहको अवधारणा फिक्का हुँदै गएको छ।

• अमेरिकाको एक सर्वेक्षण अनुसार, यी दुई पुस्ताका ५ मध्ये २ जनाले विवाहलाई पुरानो परम्परा मान्छन्।
• बेलायतको राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयले अनुमान गरेको छ — जेन जेड पुस्ताका ५०% भन्दा कम ले मात्र विवाह गर्ने सम्भावना राख्छन्।

पुस्तान्तरणसँगै ‘एकल जीवन पनि पूर्ण हुन्छ’ भन्ने सोच बलियो हुँदै गएको देखिन्छ।

एकान्तको सदुपयोग कसरी गर्ने?

पत्रकार हेदर ह्यान्सन लेख्छिन् — “एकान्त भनेको माटो हो, जसमा तपाईं जे बोट रोप्न चाहनुहुन्छ, त्यही रोप्न सक्नुहुन्छ।”

उनका अनुसार एकान्तलाई फलदायी बनाउने केही उपायहरू यस्ता छन्:

• सन्तुलन राख्ने – सामाजिकता र एकान्तबीचको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।
• स्वेच्छाले एक्लै बस्ने – बाध्यताले होइन, आफैं रोजेर बसिएको एकान्त फाइदाजनक हुन्छ।
• रचनात्मक क्रियाकलाप गर्ने – जस्तै: किताब पढ्ने, हिँड्न जाने, सिर्जनात्मक लेख लेख्ने।
• एकल जीवनको आनन्द लिने – कसैको प्रतीक्षा नगरी, हालको जीवनलाई रमाईलो बनाउने।

विगतमा ‘एक्लो हुनु’ सामाजिक रूपमा कमजोरीको रूपमा लिइन्थ्यो, तर अहिलेको सन्दर्भ फरक छ। आजको पुस्ताले एकान्तलाई आत्म–बोध र रचनात्मक उर्जाको स्रोतका रूपमा बुझ्न थालेको छ।

भीडभाड, सामाजिक सञ्जाल र निरन्तर व्यस्तताबीच एकान्त अब शान्तिको खोजी बनेको छ। एक्लै हुनु दुर्भाग्य होइन, विकल्प हो – सोच बदल्नुस्, जीवन बदलिन्छ।

प्रकाशित मिति: २०८२ भाद्र १९ गते